Przy granicy - wielokulturowe spotkania sąsiadów wokół odnalezionych fotografii i wspomnień

Zdjęcia Jana Żukowskiego, które tu publikujemy, dotyczą Kuźnicy – wsi przy granicy z Białorusią, dawniej wielokulturowego miasteczka. Obejmują czas po II wojnie światowej, głównie lata 50. XX wieku. Z tym unikalnym materiałem ikonograficznym współgrają zamieszczone tu wspomnienia Leonida Pietraszkiewicza, który w latach 1933-46 mieszkał w Kuźnicy, sąsiada i przyjaciela Jana Żukowskiego. Materiały te pokazują zarówno perspektywę polskiej większości (Żukowski, syn hallerczyka) jak i białoruskiej mniejszości (Pietraszkiewicz, syn księdza prawosławnego), obrazując złożone losy tutejszych mieszkańców i miasteczka boleśnie doświadczonego przez dwudziestowieczną historię.

Kuźnica była punktem strategicznym, gdzie krzyżowały się linia kolejowa i ważny szlak  komunikacyjny. W czasie II wojny światowej dwukrotnie przechodził tu front i toczyły się zażarte boje, w wyniku których miasteczko niemal doszczętnie spłonęło. Wojna zmieniła charakter miejscowości. W latach 1941-44 hitlerowcy wymordowali tutejszą społeczność żydowską, stanowiącą ponad połowę Kuźniczan. Wojenno-powojenny czas umocnił też podziały między katolicką większością a mniejszością białorusko-prawosławną. Do tego w 1944 roku na obrzeżach miasteczka wytyczono granicę z ZSRR, tutejsze przejście graniczne nosi nazwę Kuźnica Białostocka.

Wspomnienia Leonida Pietraszkiewicza (1921-2008) dotyczą między innymi tego okresu. Spisane zostały w 1989 roku jako praca na konkurs pamiętnikarski. Autor opisuje dzieje swojej rodziny – zarówno ze strony matki jak i ojca były to tutejsze zasłużone rody duchownych prawosławnych.  Skupiają się na II RP, wojnie i czasie po niej, represjach ze strony okupantów, ale też trudnościach w wojennych i powojennych relacjach tutejszych społeczności.

Fotografie Żukowskiego pokazują Kuźnicę lat 50.: uroczystości miejskie i kościelne, śluby i pogrzeby, codzienną pracę, wypoczynek (zdjęcia wyścigu kajaków na zapomnianej dziś rzece Łosośnie). Jan Żukowski urodził się w 1923 roku i przez niemal całe swoje życie (poza latami 1941-46, gdy przebywał na robotach przymusowych w III Rzeszy i trafił do obozu koncentracyjnego) mieszkał w Kuźnicy: tuż przy torach, u zbiegu rzek Łosośna i Żwegra. Tu było jego rodzinne gospodarstwo, tu miał pasiekę oraz swój stolarski warsztat (zrobił m.in. ławki do dziś stojące w kuźnickim kościele katolickim). W latach 50. XX wieku fotografował swoje najbliższe otoczenie: bliskich, znajomych, sąsiadów, swoje miasteczko i jego okolice, uroczystości religijne obu obrządków: prawosławnego i katolickiego oraz codzienną pracę. Zmarł w 2014 roku, pozostawiając bardzo ciekawe archiwum, dotychczas nigdzie niepublikowane. Jego zdjęcia tworzą unikalny portret pogranicznej społeczności.

Zdjęcia Jana Żukowskiego i wspomnienia Leonida Pietraszkiewicza dotykają ważnych kwestii dotyczących historii oraz tożsamości Kuźnicy i całego regionu. Stawiają pytania o wielokulturowość. ? Co ona dziś znaczy? Czym jest pogranicze?  Czy to tylko malownicza sielanka, jak chcą piewcy „magicznego Podlasia”? A może pogranicze oznacza też napięcie; twórcze, ale pokazujące też groźne oblicze oraz niełatwą historię? Pytania te wzmocnił kryzys uchodźczy wokół granicy, trwający od 2021 roku. O tym wszystkim rozmawialiśmy  z mieszkańcami Kuźnicy i osobami z nią związanymi.

Zrealizowano w ramach stypendium Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego